१८ पटक ‘नेपाल’ को नाम उल्लेख: एप्स्टाइनको ‘ल्याब’ देखि ‘लुट’ सम्मको गोप्य यात्रा 

(विशेष खोजमूलक रिपोर्ट)

काठमाडौँ / न्यु योर्क ९ फेब्रुअरी २०२६

जेफ्री एप्स्टाइनका लिक भएका हजारौँ ईमेलहरू ट्र्याक गर्दा ‘नेपाल’ शब्द कुल १८ पटक उल्लेख भएको पाइएको छ। यो कुनै संयोग होइन। हरेक पटक नेपालको नाम आउँदा, त्यसको पछाडि एउटा डरलाग्दो कथा लुकेको हुन्छ—कहिले विलासी गलैँचाको लागि, कहिले बैज्ञानिक प्रयोगका लागि, त कहिले राजनीतिक भ्रष्टाचारको निगरानीका लागि।

काठमाडौँका गल्लीहरूमा, जहाँ शताब्दीयौँ पुराना मन्दिरहरूको छायामा कलाकारहरू सावधानीपूर्वक धागो बुन्छन्, त्यहाँबाट एउटा अदृश्य धागो हजारौँ माइल टाढा क्यारिबियनको एउटा कुख्यात निजी टापुसम्म पुगेको थियो।

जेफ्री एप्स्टाइन। यो नाम सुन्नेबित्तिकै शोषण र शक्ति-दुरुपयोगको तस्बिर आउँछ। तर भर्खरै सार्वजनिक भएका हजारौँ ईमेलहरूले एउटा नयाँ र अप्रत्याशित अध्याय खोलेका छन्—जसको केन्द्रमा नेपाल र यसका निर्दोष मानिसहरू छन्।

यो कथा केवल महँगा गलैँचाहरूको होइन। यो कथा हो—कसरी विश्वका शक्तिशालीहरूले नेपालको कला, संस्कृति, र यहाँसम्म कि नेपाली बालबालिकाको शरीरलाई समेत आफ्नो प्रयोगशाला र विलासिताको साधन बनाउन खोजे।

लक्जरीको पछाडि लुकेको कथा: “मास्टर बेडरुम” को गलैँचा

सन् २०११ को जुलाई महिना। न्यु योर्कको एउटा विलासी अफिसमा, एप्स्टाइनकी प्रमुख सहायक सारा केलेन (Sarah Kellen) तनावमा थिइन्।

उनको चिन्ता थियो—एउटा विशेष गलैँचा।

यो साधारण गलैँचा थिएन। यो एप्स्टाइनको निजी टापु “लिटल सेन्ट जेम्स” (Little St. James) को मुख्य शयनकक्ष (Master Bedroom) सजाउनका लागि नेपालबाट बनाइएको कस्टम-मेड कला थियो।

ईमेलहरूले खुलाउँछन् कि साको कार्पेट (Sacco Carpet) का प्रतिनिधि मार्क साको (Marc Sacco) ले आफैँ काठमाडौँको यात्रा गरेका थिए।

“मार्क यो शुक्रबार नेपाल जाँदैछन्,” १८ जुन २०१२ को ईमेलमा एली (एप्स्टाइनको स्टाफ) ले लेखेकी थिइन्, “उनी अर्डर छिटो पूरा गर्न कारखानासँग कुरा गर्नेछन्।”

नेपाली मजदुरहरूको औँलाले महिनौँ लगाएर बुनेको त्यो गलैँचा, जसको धागोमा सायद कसैको पसिना र सपना पनि मिसिएको थियो, अन्ततः कहाँ पुग्यो? एउटा यस्तो कोठामा, जहाँ पछि गएर सयौँ निर्दोष युवतीहरूको सपना लुटियो।

नेपालको कला एप्स्टाइनको अपराध लुकाउने पर्दा बन्यो।

एक वैज्ञानिकको डरलाग्दो प्रस्ताव: “स्वस्थ बच्चाहरूको नमुना”

एउटा इमेल एप्स्टाइनको बक्समा आयो। पठाउने व्यक्तिले आफूलाई विश्व बैंक (World Bank) सँग जोडिएको दाबी गरेका थिए। विषय थियो—एन्डोबायोटिका (Endobiotica)।

यो प्रस्ताव कुनै व्यापारिक योजना मात्र थिएन। यो एउटा मानवीय प्रयोगको खाका थियो।

“तिब्बती र नेपालीहरू कहिल्यै बिरामी पर्दैनन्,” ईमेलमा लेखिएको थियो। “त्यहाँका स्वस्थ बच्चाहरूको दिसाको नमुना (fecal samples) संकलन गरेर हामी औषधि बनाउन सक्छौँ।”

एकछिन सोच्नुहोस् त।

नेपालका दूरदराजका गाउँहरू, जहाँ गरिबीको कारण बच्चा-बच्चीहरू न्यानो लुगा समेत पाउँदैनन्, त्यहाँका “स्वस्थ बच्चाहरू” लाई यी विदेशी वैज्ञानिकहरूले केवल एउटा “बायोलोजिकल रिसोर्स” (Biological Resource) को रूपमा हेरे। उनीहरूका लागि नेपाली बच्चाहरू मानिस थिएनन्, केवल नमुना संकलन गर्ने भाँडो थिए।

यो औपनिवेशिक सोच (Colonial Mindset) को पराकाष्ठा थियो—जहाँ गरिब देशका मानिसहरूलाई केवल “प्रयोगशालाका मुसा” जस्तै व्यवहार गरिन्छ।

“द ग्रेट प्लन्डर”: एप्स्टाइनको अन्तिम चासो

कथा यहाँ सकिँदैन।

सन् २०१९ को मार्च महिना। एप्स्टाइन आफ्नो गिरफ्तारी हुनुभन्दा ठीक ४ महिना अगाडि थिए। तर उनको नजर अझै पनि नेपालमा थियो।

१७ मार्च २०१९ मा, उनले अल जजिराको एउटा डकुमेन्ट्री सेयर गरे: “Nepal: The Great Plunder” (नेपाल: महालुट)।

यो डकुमेन्ट्रीले नेपालका भ्रष्ट नेताहरूले कसरी भूकम्पपछिको राहत रकम र ढुकुटी लुटिरहेका छन् भन्ने देखाएको थियो। एप्स्टाइनले यो किन हेरे? के उनी नेपालको पीडामा दुखी थिए? पक्कै होइन।

यो एउटा अपराधीले अर्को अपराधको अध्ययन गरिरहेको जस्तो थियो। उनले बुझ्न खोजेका थिए—राज्य संयन्त्रलाई कसरी आफ्नो मुठ्ठीमा लिन सकिन्छ? कसरी नियम-कानुनलाई पैसाले किन्न सकिन्छ?

टम प्रित्जकर (Tom Pritzker), अर्का अमेरिकी अर्बपति, ले जवाफमा लेखेका थिए: “मुस्ताङका राजा मेरा साथी हुन्।”

यसले देखाउँछ कि एप्स्टाइनको जालो काठमाडौँका गल्लीहरूदेखि लिएर मुस्ताङका दरबारसम्म फैलिएको थियो।

एप्स्टाइनको छायामा नेपाल

हामीलाई एउटा कठोर सत्यको सामना गराउँछन्।

हामी सोच्छौँ—नेपाल सुन्दर पहाड र शान्तिको देश हो। तर एप्स्टाइन जस्ता शिकारीहरूका लागि, हाम्रो देश केवल एउटा स्रोत थियो।

• लक्जरी जीवनका लागि सस्तो श्रम र कला।
• औषधि बनाउनका लागि गरिब बच्चाहरूको शरीर।
• र, शक्ति प्रयोग गर्नका लागि भ्रष्ट राजनीति।

ती गलैँचाहरू बुन्ने मजदुरहरूलाई थाहा थिएन होला कि उनीहरूको कला कहाँ बिछ्याइँदै छ। ती पहाडी गाउँका आमाहरूलाई थाहा थिएन होला कि उनीहरूका बच्चाहरूलाई विदेशी ल्याबका लागि “नमुना” मानिएको छ।

आज, एप्स्टाइन छैनन्। तर उनको त्यो सोच—जसले गरिब देशलाई केवल उपयोगको वस्तु ठान्छ—के त्यो पनि उनीसँगै मर्यो त?

यो प्रश्नले आज पनि हामीलाई झस्काइरहनेछ।

जेफ्री एप्स्टाइनले किन नेपालमा रुचि राख्थे? 

उनको रुचि तीनवटा मुख्य कारणमा देखिएको छ: (क) लक्जरी गलैँचा: सन् २०११ मा आफ्नो निजी टापुका लागि महँगा गलैँचा आयात गर्न। (ख) जैविक प्रयोग: सन् २०१४ मा नेपाली बच्चाहरूको ‘स्वस्थ नमुना’ संकलन गरी औषधि बनाउने प्रस्तावमा। (ग) निगरानी: सन् २०१९ मा नेपालको भ्रष्टाचार र राज्यको लुट सम्बन्धी जानकारी लिन।

एप्स्टाइनले नेपालका बालबालिकालाई कसरी प्रयोग गर्न खोजेका थिए? 

सन् २०१४ को एउटा लिक भएको ईमेलमा एउटा ‘एन्डोबायोटिका’ (Endobiotica) नामक कम्पनी खोल्ने प्रस्ताव गरिएको थियो। यसमा “तिब्बत र नेपालका स्वस्थ बच्चाहरूको दिसाको नमुना (fecal samples)” संकलन गरेर औषधि बनाउने योजना थियो, किनभने उनीहरूले त्यहाँका मानिसहरूलाई ‘कहिल्यै बिरामी नहुने जैविक स्रोत’ का रूपमा हेरेका थिए।

‘द ग्रेट प्लन्डर’ (The Great Plunder) डकुमेन्ट्रीसँग एप्स्टाइनको के सम्बन्ध छ? 

आफ्नो गिरफ्तारी हुनुभन्दा ४ महिना अगाडि, एप्स्टाइनले अल जजिराको ‘Nepal: The Great Plunder’ डकुमेन्ट्रीको लिंक सेयर गरेका थिए। यसले नेपालका नेताहरूले कसरी राहत रकम र राज्यको ढुकुटी लुटिरहेका छन् भन्ने देखाएको थियो। यसले उनी नेपालको राजनीतिक भ्रष्टाचारलाई नजिकबाट नियालिरहेका थिए भन्ने पुष्टि गर्छ।

एप्स्टाइनको लागि नेपालबाट गलैँचा मगाउने को थिए? 

न्यु योर्कको ‘साको कार्पेट’ (Sacco Carpet) का प्रतिनिधि मार्क साको (Marc Sacco) ले सन् २०१२ मा एप्स्टाइनको अर्डर छिटो पूरा गर्न आफैँ नेपाल भ्रमण गरेका थिए। एप्स्टाइनकी प्रमुख सहायक सारा केलेन (Sarah Kellen) ले ती गलैँचाहरूलाई भन्सार छिटो पास गराएर एप्स्टाइनको निजी टापुमा पुर्‍याउन समन्वय गरेकी थिइन्।

के एप्स्टाइन आफैँ नेपाल आएका थिए? 

हालसम्म लिक भएका ईमेलहरूमा एप्स्टाइन आफैँ नेपाल आएको प्रमाण भेटिएको छैन। तर उनका निकट सहयोगीहरू (जस्तै मार्क साको, सारा फर्ग्युसन) नेपाल आएका थिए र उनले टाढैबाट नेपालका गतिविधिहरूलाई नजिकबाट ‘माइक्रो-म्यानेज’ (Micromanage) गरिरहेका थिए।